वार्ताबीच इरानमाथि छोटो र शक्तिशाली हमलाको तयारी (भिडियोसहित)

केशरमणि कटुवाल बिहीबार, वैशाख १७, २०८३

A+ A A-

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन अमेरिकाविरुद्धको युद्धमा इरानको पक्षमा उभिएसँगै युद्ध अर्को गम्भीर मोडमा आइपुगेको छ । अमेरिका इरानमाथि नाकाबन्दीसहित भीषण सैन्य कारबाहीको योजना बनाइरहेको छ भने रुसको समर्थन पाएको इरानले होर्मुजमा अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउन घातक हमला गर्ने धम्की दिइरहेको छ । जसले वार्ता सुस्त भइरहँदा इरानमा युद्धको दाउपेच तीव्र बनेको छ, जसले जुनसुकै बेला परिस्थितिलाई भड्काउन सक्ने खतरा देखिन थालेको छ ।

इरानका विदेशमन्त्रीको रुस भ्रमणमा राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले स्पष्ट शब्दमा भनेका छन्, ‘रुसको राष्ट्रिय हित इरानको राष्ट्रिय हितसँग जोडिएको छ ।’ अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमा जारी युद्ध, वार्ताको अन्योल र आगामी रणनीतिबारे छलफल गरिरहँदा इरानका विदेशमन्त्री रुस पुगेका थिए । यो घटनाले फेरि एकपटक युद्धमोर्चामा नयाँ मोड ल्याइदिएको हो ।

कतिपय अमेरिकी मिडिया रिपोर्टअनुसार इरानमाथि फेरि बमबारी सुरु गर्ने विकल्पमा समेत ट्रम्प छलफल गरिरहेका छन् । यसका लागि ट्रम्प प्रशासनले होर्मुजको अवरोध सुचारु राख्न ‘मेरिटाइम फ्रिडम कन्स्ट्रक्ट गठबन्धन’ को प्रस्ताव गरिरहेको छ भने अर्कोतर्फ पश्चिम एसिया कमाण्ड हेर्ने सेन्टकम इरानमाथि छोटो र शक्तिशाली हमलाको तयारीमा छ । इरानले अमेरिकी नाकाबन्दीको जवाफमा कडा नीति लिने र जवाफी कारबाही गर्ने धम्की दिएसँगै पश्चिम एसिया फेरि एकपटक युद्ध र अनिश्चितताको दोसाँधमा उभिएको हो ।

अमेरिका–इरानबीचको युद्धविराम र शान्तिवार्ता यतिबेला विश्व व्यवस्था तथा अर्थतन्त्रका लागि विस्फोटक एम्बुसजस्तो बनेको छ । किनकि युद्धविरामले भौतिक क्षति रोकेपनि विश्वको अर्थतन्त्र, शेयर बजार, मानिसको दैनिक जीवन र मध्यम तथा न्युन आय भएका देश तथा त्यहाँका जनताको जीवनमा ठूलो क्षति पुगिरहेको छ ।

इरानी विदेशमन्त्रीसँगको भेटपछि पुटिनले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग इरान युद्ध अन्त्यका लागि सहयोग गर्ने बताएका थिए । ट्रम्पले भने पुटिनसँग युक्रेनमा युद्ध अन्त्य गर्न सहयोग मागेको टिप्पणी गरेका छन् । यी घटनाले एकातिर अमेरिकाले इरानमा र रुसले युक्रेनमा तत्काल युद्ध नरोक्ने संकेत गरेको छ भने अर्कोतिर शक्ति राष्ट्रले आफूले चाहेको क्षेत्रमा थोपरेको युद्ध अब शक्ति राष्ट्रको बार्गेनिङ प्वाइन्ट बन्ने खतरा बढेको छ । यस्तो भएमा विश्वमा जुनसुकै साना र कमजोर देश शक्तिशाली देशको खिचातानीको सिकार बन्ने सम्भावना हुन्छ ।

अमेरिकाले ४० दिन लामो युद्धपछि पनि इरानमाथि सैन्य विजयी हासिल गर्न सकेन र युद्धविरामको बाटो रोज्यो । तर, त्यो बाटोमा पनि अहिले अवरोध उत्पन्न भएको छ । सुरुमा इरानको परमाणु र मिसाइल कार्यक्रम, उसका प्रोक्सी नेटवर्कबारे छलफल र इरानको पुनर्निर्माणका लागि क्षतिपूर्तिसमेत दिने अभिव्यक्ति दिएका ट्रम्प बिस्तारै आफ्नो वाचाबाट पछि हटेर जसरी पनि इरानको परमाणु कार्यक्रम समाप्त पार्ने अडानमा छन् । यसले शान्तिवार्ता अझै अनिश्चित बनाइदिएको छ ।

पाकिस्तानको मध्यस्थतामा २२ अप्रिलभित्र पाकिस्तानमा दोस्रो चरणको वार्ता हुनुपर्ने भए पनि अझै त्यो वार्ता हुन सकेको छैन । दोस्रो चरणको वार्ताका लागि पाकिस्तानका सेना प्रमुख आसिम मुनिरले तेहरान भ्रमण गरे भने इरानका विदेशमन्त्री इस्लामाबाद आएका थिए । तर, अमेरिका र इरान अझै परमाणु कार्यक्रम र होर्मुज स्ट्रेट खुल्ला गर्ने विषयमा सहमतिमा पुग्न नसक्दा युद्धको अनिश्चितता बढेको हो । ट्रम्पले इरानका सामु असाध्यै कम समय रहेको भन्दै कुनै पनि बेला हमला हुन सक्ने धम्की दिइरहेका छन् । इरानले अमेरिकाले गर्ने सबैखाले हमलाको प्रतिवाद गर्ने र पहिलेको भन्दा नयाँ तरिकाले प्रत्याक्रमण गर्ने चेतावनी दिइरहेको छ ।

ट्रम्पले स्ट्रेट अफ होर्मुजमा जहाजको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय गठबन्धनको वकालत गरिरहँदा अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड भने इरानमाथि छोटो र सबैभन्दा घातक हमलाको तयारी गरिरहेको छ । यसको उद्देश्य युद्धलाई छोट्याउनु र इरानलाई झुक्न बाध्य बनाउनु हो । यद्यपि, अझैसम्म ट्रम्पले यो योजनालाई स्वीकृति दिएका छैनन् । वालस्ट्रिट जर्नलको रिपोर्टअनुसार ट्रम्प प्रशासनले ‘मेरिटाइम फ्रिडम कन्स्ट्रक्ट’ नयाँ गठबन्धनको प्रस्ताव ल्याएका छन्, जसमा अन्य देशलाई सामेल गराउने अमेरिकी रणनीति छ । यस्तो गठबन्धनको मुख्य उद्देश्य सूचना साझा गर्ने, कूटनीतिक समन्वय गर्ने र प्रतिबन्ध लागू गर्नु हो ।

विश्वको झण्डै २० प्रतिशत तेलको आयात–निर्यात हुने यो मार्गलाई लिएर अमेरिका र इरानबीच पछिल्लो समयमा तनाव बढेको छ ।

अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले बुधबार एक्सियोसलाई एउटा अन्तर्वार्ता दिएका छन्, जसमा उनले स्पष्ट रूपमा तेहरानले परमाणु कार्यक्रमलाई लिएर अमेरिकासँग ठोस सम्झौता गर्दैन, तबसम्म होर्मुज नाकाबन्दी जारी रहने बताएका छन् । यसको अर्थ उनले तीन चरणमा परमाणु कार्यक्रमबारे सम्झौतामा पुग्ने इरानको प्रस्ताव अस्वीकार गरेका छ, जसमा इरानले परमाणु कार्यक्रमलाई लिएर देशभित्र पूर्ण सहमति जुटाउन समय लाग्ने अवस्था देखिएपछि पहिले होर्मुज खोल्ने र त्यसपछि परमाणु वार्ता गरेर क्रमैसँग टुंगोमा पुर्‍याउने प्रस्ताव गरेको थियो ।

तर, ट्रम्प यहाँ जारी नाकाबन्दी नै सबैभन्दा प्रभावकारी दबाब भएको र यसबाट इरानले आफ्नो तेल निर्यात गर्न नपाउँदा उसको अर्थव्यवस्थामा भारी नोक्सानी पुगिरहेको दाबी गरेका छन् । तर, ट्रम्पले भनेको भन्दा फरक के छ भने यहाँको नाकाबन्दीले इरानको अर्थतन्त्र मात्रै प्रभावित छैन, विश्वको २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने मार्ग बन्द हुँदा यसको असर विश्वव्यापी रूपमा परिरहेको छ ।

सिधा भन्दा इरान–अमेरिका युद्धमा कुनै साइनो सम्बन्ध नभएका देश र त्यहाँका जनतासमेत महँगीको मारमा परिरहेका छन् भने खाडीको तनावले लाखौँले रोजगारी गुमाएका छन् । जब गत ७ अप्रिलमा पाकिस्तानको मध्यस्थतामा युद्धविराम भयो, तब विश्वभर शान्तिको आशा पलाएको थियो । तर, वार्ताको प्रस्तावबीच अमेरिकाले युद्धको तयारी फेरि अघि बढाएको छ ।

अमेरिकी कदमबाट विश्वका करोडौँ जनता प्रभावित भए पनि उसको कदमविरुद्ध कुनै देश बोल्ने हिम्मत गरिरहेका छैनन् । ट्रम्पले पनि इरानबाहेक अरु देशलाई असर नै नपरेको जस्तो गरिरहेका छन् । ट्रम्पको दम्भमा विश्वले देखाएको लाचारीले अत्यधिक व्ययभार धान्न नसक्ने कमजोर मुलकका करोडौँ जनता गरिबीको रेखामुनि पुग्ने खतरा बढिरहेको छ ।

एक्सियोसको रिपोर्टअनुसार इरानसँग शान्ति वार्तामा भइरहेको ढिलाइबीच यूएस सेन्टकमले छोटो र सबैभन्दा घातक हमलाको योजना बनाइरहेको छ । इरानसँगको वार्तामा भइरहेको गतिरोध तोड्न र आक्रमणको दबाबबीच वार्ताको टेबलमा ल्याउने उसको रणनीति देखिन्छ । तर, इरानले भने अमेरिकी आक्रामकता र दबाबका सामु नझुक्ने अडान राख्दै आएको छ । सेन्टकमले अब इरानका आधारभूत भौतिक संरचनामाथि निशाना बनाउनसक्ने खतरा छ । ट्रम्पले हरियो झण्डा देखाएमा जुनसुकै बेला फेरि इरानमाथि हमला हुन सक्छ ।

अमेरिकाले इरानमाथि शक्तिशाली हमलाको तयारी गरिरहेको समाचार बाहिर आइरहँदा विश्वबजारमा तेलको मूल्य चार वर्षयताकै उच्च बिन्दुमा पुगेर १२६ डलर प्रतिब्यारेल भएको छ । जुन मार्च, २०२२ पछिको सबैभन्दा उच्च हो । इरानी संसदका अध्यक्ष मोहम्मद बाघेर गालिबाफले भने बजारमा तेलको मूल्यमा उच्च वृद्धिलगत्तै अर्को पटकमा १४० डलर प्रतिब्यारेल हुने टिप्पणी गरेका छन् ।

अमेरिकाको वार पावर्स रिजोलुसनअनुसार १ मेपछि ट्रम्पले कंग्रेसको स्वीकृतिबिना इरानमाथि हमला जारी राख्न सक्ने छैनन् । यद्यपि, यसअघि राष्ट्रपतिले यस्ता कानुन उल्लंघन गरेर विदेशमा युद्ध जारी राखेका घटना छन् । ट्रम्प भने यो कानुनतर्फ नफर्किई होर्मुज नाकाबन्दी जारी राख्ने र इरानलाई झुकाउने सबैभन्दा प्रभावशाली तथा अन्तिम विकल्प यही भएको निष्कर्षमा छन् ।

इरान भने यो नाकाबन्दीबाट आफ्नो अर्थतन्त्रमा परिरहेको क्षति लामो समय हेरेर नबस्ने मुडमा छ । इरानको सरकारी मिडिया प्रेस टीभीले एक वरिष्ठ सुरक्षा अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै अवैध नौसैनिक नाकाबन्दी जारी रहेमा अमेरिकी नौसेनामाथि छिट्टै व्यावहारिक र अभूतपूर्व कारबाही हुने जनाएको छ ।

अमेरिकी–इजरायली हमलामा ठूलो क्षति भएको इरान तेल निर्यात गर्न नपाउँदा भारी दबाबमा छ । त्यसैले यो अवस्था कायम रहेमा उसका सामु युद्धको विकल्प छैन । इरानी जहाजहरू समात्ने कार्य जारी रहे इरानले अभूतपूर्व सैन्य कारबाही गर्ने धम्की दिइरहेको छ ।

यी घटनाक्रममा इरानी विदेशमन्त्रीको रुस भ्रमणपछि झनै तीव्रता आएको छ । जुन भ्रमणमा रुसी राष्ट्रपतिले खुला रूपमा इरानको समर्थन गर्दै इरानी जनताले साहस र वीरतापूर्वक आफ्नो स्वतन्त्रता र सम्प्रभूताका लागि लडिरहेको बताएका थिए । उनले अघिल्लो साता मात्रै इरानका सर्वोच्च नेतासँग कुराकानी भएको, इरानको पक्षलाई रुसले राम्रोसँग बुझेको तथा रुस र इरानको सम्बन्ध अझै लगातार अघि बढ्ने बताएका छन् । यसबाट इरानका कठिन दिनमा रुसले साथ दिन सक्ने ठानिएको छ ।

अमेरिकाले पनि यो युद्धमा ठूलो आर्थिक क्षति भोगेको छ । त्यसैले उसलाई अब युद्ध धेरै लम्ब्याउन सहज छैन । तर, हारेर फर्किएको देखाउन विश्व महाशक्ति अमेरिकाकै लागि लज्जास्पद हुन्छ । त्यसैले इरानमा जित देखाएर फर्किने रणनीतिमा ट्रम्प देखिन्छन् ।

अमेरिकाले इरानसँगको युद्धमा २ महिनामा २५ अर्ब डलर खर्च भएको दाबी गरेको छ । यद्यपि, योभन्दा केही गुणा बढी खर्च भएको अनुमान छ । किनकि अमेरिकी हतियारमा मात्रै योभन्दा बढी खर्च भएको देखिन्छ । त्यसैले अब अमेरिका इरानबाट छिटो निस्किने रणनीति बनाइरहेको हो । त्यसका लागि शक्तिशाली हमला गरेर ठूलो बिनास निम्त्याएर फर्किन सक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन ।

ट्रम्पले बुधबार मात्रै पनि इरानलाई धम्की दिँदै आफैँले बन्दुक बोकेको फोटो पोस्ट गरेका थिए, जसमा लेखिएको थियो, ‘नो मोर मिस्टर नाइस गाई ।’ अर्थात् अब उनी धेरै समय नरम नबन्ने मुडमा छन् । इरानले संयुक्त राष्ट्र संघमा होर्मुज मुद्दा उठाउँदै अमेरिकाले ३८ लाख ब्यारेल तेल कब्जा गरेको आरोप लगाएको छ । यो भनेको अमेरिका र इरान दुवै युद्धमैदानसँगै कूटनीतिक मोर्चाबाट समेत दबाब बढाइरहेका छन् । तर, यी दबाबले निर्णायक मोड नलिँदा अस्थिरता लम्बिने खतरा छ, जसमा शक्तिराष्ट्र नै आफ्नो स्वार्थअनुसार होमिँदा त्यसले युद्धलाई झनै गिजोल्ने र लम्ब्याउने सम्भावना हुन्छ ।

प्रकाशित मिति: बिहीबार, वैशाख १७, २०८३ २०:२९

केशरमणि कटुवाल <p>Journalist of Nepal</p>

प्रतिक्रिया दिनुहोस्