बहादुरेदेखि मकैबारीसम्म : भ्युजको होडमा तीजको मौलिकता मासिँदै [भिडियोसहित]

लक्मी तामाङ आइतबार, भदौ २८, २०८३

A+ A A-

एउटा तीजको गीतमा भकारीको धान झिक्दै सुकाएको प्रसङ्ग छ, अर्कोमा झिल्केले मकैबारीमा लगेको, अनि अर्कोमा लाउरेको अत्तर सुँघेर मन सरसर सर्किएको, बुढा ठुस्सठुस्स गन्हाएको, १ लाखको लिप्स्टिक लगाएको, झन् एउटा गीतमा त आफू पोइल नगएको र बिहे नभएको घोषणा गरिँदै छ ।

यी तीजका गीतहरू त पक्कै सुन्नु र हेर्नुभएको छ । यी गीतहरू सुन्दा र हेर्दा एउटा उखान याद आउँछ– 'अर्थ न बर्थ गोविन्द गाई, कपाल दुखेको ओखती नाइटोमा लाई' । यस्तो गीत लेख्ने, गाउने, भिडियो बनाउने अनि नाच्नेहरूको दुनियाँ नै छुट्टै छ । तीज नजिकिनासाथ के लाग्छ भने तीज होइन, भ्युज र सस्तो लोकप्रियताको खेती गर्ने मौसम आएको छ । तीजमा उच्छृङ्खल गीतहरू सार्वजनिक गर्नेहरू कहिले तीज आउँछ र उच्छृङ्खल गीत निकालुँ भनेर कुरेर बस्छन् कि जस्तो लाग्छ ।

हरितालिका तीज, हिन्दु नारीहरूको महान् पर्व । तीजमा कुनै समय हिन्दु चेलीहरू वर्षभरि मनमा गुम्सिएका दु:ख र पीडाको भारी बोकेर माइत पुग्थे, बिहेपछि टाढाटाढा भएका दिदीबहिनी र साथीसंगीसँग सुख-दुःख बाँड्दै मनका बह गीतका माध्यमबाट पोख्थे । तीजमा गाइने गीतहरू गीत मात्रै नभएर माइतीबाट टाढा भएपछि आफूले भोग्नुपरेका दु:ख र पीडा पोख्ने माध्यम पनि थियो ।

तर, हाल भने तीजगीतका नाममा बजारमा यस्ता गीतहरू सार्वजनिक हुन थालेका छन्, जुन तपाईं परिवारसँगै अझ भनाैँ, अरु कसैसँग बसेर हेर्न र सुन्न सक्नु हुन्न । ती गीतहरूमा द्विअर्थी, भद्दा र अश्लील शब्दहरूको प्रयोग र महिलाहरूलाई वस्तुकरण र याैनीकरण गरिएको हुन्छ । सिधै भनाैँ भने आजभोलि तीजका गीतहरूमा 'तीज' शब्द र भाव नै हराइसक्यो । ती गीतहरूमा न कुनै भाव छन्, न कुनै अर्थ । छ त केवल भ्युजको खेती गर्ने चाहना र सस्तो लोकप्रियताको मोह । अर्थहीन मात्रै होइन, अहिलेका तीजगीतहरू अश्लील, भड्किला र त्यत्तिकै व्यावसायिक पनि छन् ।

सुरुमा छेउ न टुप्पोको गीत 'भकारीका धान मेरा बहादुरे'कै कुरा गरौँ । अहिले यो गीत नसुन्ने त कमै होलान् । सामाजिक सञ्जालभरि छरपस्ट छ । अगाडिको १ मिनेटसम्म यो गीतमा 'भकारीका धान मेरा बहादुरे झिक्छु सुकाउँछु मेरा बहादुरे'बाहेक अरु केही भनेको सुनिदैन । यो गीतमा धान, भकारी, घरायसी काम, बुहारी, जेठानीको 'मटकमटक' र देउरानीको 'चटक', भाउजूले बनाएको ठूलो रोटी र त्यसलाई लिएर गरिएको ठट्टाबाहेक अरु केही विशेष छैन ।

मुख्य भाव नै 'भकारीका धान मेरा बहादुरे' हो । त्यसपछि धान झिक्ने, सुकाउने, चरीले धान खाने, धान सुकाउँदा चोर पस्नेजस्ता गाउँघरका कृषि र घरेलु जीवनका प्रसंग छन् ।

गायक राजकुमार ओलीको रचना र गायन रहेको यस गीतमा कुलबहादुर ओली र तारा थापाको पनि आवाज छ । एरेन्ज/मिक्सिङ/मास्टरिङ याम थापामगरले गरेका हुन् । जो भिडियोमा फनफनी घुम्दै नाचेको पनि देखिन्छ । साधारण रूपमा गाउँघरको परिवेशको चित्रण यस भिडियोमा देखिन्छ । तर, तीजगीत भनेर युट्युबमा सार्वजनिक गरिएको यो गीतमा कतै पनि तीजको प्रसंग छैन ।

तीजगीत भन्नका लागि गीतको प्रत्येक शब्दमा 'तीज' शब्द आउनैपर्छ भन्ने होइन । अरु प्रसंग र विम्ब पनि हुन सक्छन्, जसले तीजलाई झल्काउँछ तर गीतको शीर्षक र प्रचारमा तीजगीत भनिए पनि गीतका शब्दमा तीजको प्रसंग कतै पनि छैन । गीत सुन्दा रमाइलो पनि लाग्छ तर तीजको गीत भन्न भने सुहाउँछजस्तो लाग्दैन ।

यस्तै तीजसँग कुनै प्रसंग नभएका अरु गीतहरू पनि छन्, जस्तै; 'अरु त के चाहियो केटी हो १ लाखको लिप्स्टिक लाकी छु, अनि ठुस्सठुस्स फुस्सफुस्स आज पनि गनायाै हे बुढा तिमी ठुस्स । यी गीतहरूका बारेमा केही भनिरहनुपर्छजस्तो मलाई लाग्दैन ।

त्यसपछि आउँछ यो अश्लील, निर्लज्ज अनि द्विअर्थी गीत, जुन हेरिसक्नु र सुनिसक्नु छैन । गीतको शीर्षक हो– 'लग्यो मलाई झिल्केले मकैबारीमा' । यो शीर्षक नै कति द्विअर्थी र अश्लील छ भनेर मैले भनिराख्नै पर्दैन । भिडियोको 'डान्स स्टेप' र ताल पनि उत्तिकै अश्लील र भड्किलो छ ।

गीतमा एक विवाहित महिला देखिन्छिन्, जसको भूमिका ज्योति मगरले गरेकी छिन् । उनले गलामा पोते, तिलहरी र सिन्दुर लगाएकी छिन् । उनी विवाहित देखिन्छिन् । अनि श्रीमान्‌बाहेक परपुरुषसँग मकैको झाडीमा गएर गफ गर्ने बताइरहेकी छिन् । उनी जान्छिन् पनि मकैबारीमा । मकैबारीमा जाँदा उनको पाउजु हराउँछ । पछि श्रीमान्‌ले पाउजु भेटेर उनी परपुरुषसँग अनैतिक सम्बन्धमा छिन् भन्ने थाहा पाउँछन् । अनि आफ्ना पहलमानहरूलाई कुट्न लगाउँदा ज्योतिले प्रतिवाद गरेर आफ्नो प्रेमीलाई बचाउँछिन् र भाग्छिन् ।

'लग्यो मलाई झिल्केले मकैबारीमा, दागै बसेछ नि मेरो रातो सारीमा' । अब यो गीत र शब्दहरूको सम्बन्ध तीजसँग कसरी छ ? अनि गीतको सन्देश के हो ?

यो गीत ज्योति मगर आफैँले लेखन र रचना गरेकी हुन् । उनी यस्तै विषयलाई लिएर बारम्बार विवादमा परिरहने कुरा सर्वविदितै छ । त्यसमाथि उनको गीतमा सिर्जना खत्री उर्फ 'हाउडे माया'ले र्‍याप गाएकी छिन् । उनी र्‍याप हान्दै भन्छिन्, 'मै आउँछु रातो साडीमा, तिमी आउनू बेबी चिल्लो गाडीमा, हानौँला गफ लुकेर झाडीमा ।' गीतमा ज्योतिको प्रेमीका रूपमा देखिएका सुनिल क्षेत्री स्वयम्‌ले यो भिडियो निर्देशन गरेका हुन् ।

तीजको गीत भनेर सार्वजनिक र प्रचार गरिएको यो गीत तीजमा कुनै पनि महिलाले खुलेर गाउन सक्छन्‌जस्तो लाग्दैन । विशेष गरी लिरिक्समा मकैबारीलाई प्रेम/गोप्य भेटघाटको ठाउँ बनाएर अनैतिक सम्बन्ध, शारीरिक आकर्षण, लुकेर भेट्ने कुरा र धन र शारीरिक बनोटको चर्चा गरिएको छ । तर, लिरिक्स मात्रै हेर्दा पनि तीजको धार्मिक वा सांस्कृतिक प्रसंग कतै पनि देखिँदैन ।

तीजगीतका नाममा प्रेम र मनोरञ्जनका विषय आउनु आफैँमा आपत्तिजनक कुरा होइन । तर, कुनै गीतको शब्द, कथा र भावमा तीजसँग जोडिने सांस्कृतिक सन्दर्भ नै छैन भने, त्यसलाई तीजगीत भनेर बजारमा किन बेच्नु ?

कुनै समयमा तीजका गीतहरूमा नारीमुक्ति र स्वतन्त्रता विषयहरू उठान गरिन्थ्यो । महिला सशक्तीकरणका लागि जोड दिइन्थ्यो । महिलाका हकअधिकारका लागि वकालत गरिन्थ्यो । तर, पछिल्ला वर्षहरूका गीतहरूमा भने त्यसको ठीक विपरीत महिलाहरूलाई वस्तुकरण र याैनीकरण गरिएको पाइन्छ, जुन काम ज्योति मगरको 'मकैबारीमा' भन्ने गीतले पनि गरेको छ ।

महिलालाई वस्तुकरण अवधारणा के हो भने महिलालाई एक सचेत, भावना र आत्मसम्मान भएको मानिसको रूपमा नलिई केवल उपेक्षा गर्ने, उपभोग गर्ने वा पुरुषको चाहना पूरा गर्ने साधन वा वस्तुको रूपमा हेरिनु र प्रस्तुत गरिनु हो । यस प्रक्रियामा महिलाको बौद्धिकता, भावना, व्यक्तित्व र मानवीय मूल्यलाई बेवास्ता गर्दै उनको शरीर वा शारीरिक आकर्षणलाई मात्र महत्त्व दिइन्छ । महिलाको क्षमता वा व्यक्तित्वको मूल्यांकन गर्नुको सट्टा केवल उनको रूप र शारीरिक बनावटका आधारमा टिप्पणी वा न्याय गर्ने काम गरिन्छ ।

यसले सरासर समाजमा महिलाहरूविरुद्ध हुने हिंसा, दुर्व्यवहार र असमानतालाई बढावा दिन्छ । महिलाहरूमा आत्मसम्मानको कमी हुने र आफ्नै शरीरप्रति हीनताबोध हुने खतरा रहन्छ ।

'अत्तर हरहर' शीर्षकको गीत सुन्न लायक नै छ । रमाइलो भाइब पनि आउँछ । तर, यो डान्स मुभचाहिँ के हो ? तीजजस्तो नारीहरूको महान् पर्वको सन्दर्भमा बनाइएको गीतमा यस्तो तरिकाले नाच्नु लज्जास्पद विषय नै हो । यस गीतमा पनि महिलाहरूलाई यौनीकरण गर्नेबाहेक अरु केही देखिँदैन ।

यस्तै गीतको अर्को उदाहरण हो, 'मेरो बिहे भा'छैन, म पोइल गा'छैन' । अविवाहित युवतीको जीवन, उसको उमेर/बैँस, ब्वाईफ्रेन्ड वा भनाैँ कुनै पार्टनर नभएको कुरा, प्रेमको चाहना, घुमफिर गर्ने इच्छा र विवाहप्रतिको लालसा नै यसमा देखिन्छ ।

९ मिनेटको गीतमा ३ मिनेट त 'मेरो बिहे भा'छैन म पोइल गा'छैन' भन्ने हरफ नै बारम्बार दोहोरिएको छ ।

गीतको सन्देशचाहिँ के हो ? ल ठीक छ सन्देशबिनै गीत बनाउँछु भन्न पनि पाइयो तर कमसेकम सामाजिक मर्यादा र तीजको मर्मको ख्याल त गरिन्छ नि । 'मेरो बिहे भा'छैन' भन्ने वाक्य पटक–पटक आउँदा गीत सजिलै सम्झन सकिने र सामाजिक सञ्जालमा प्रयोग गर्न मिल्ने खालको बनेको छ । त्यसैले भ्युज, रिल्स र टिकटकका लागि यसको 'क्याचिनेस' निकै बलियो देखिन्छ । त्यही उद्देश्ले नै यो गीतको सिर्जना गरिएको हो भन्दा फरक नपर्ला ।

गोविन्द अनेकको शब्द र संगीत, दीपिका बयाम्बु मगरको आवाज, मुकेश नेपालीको निर्देशन र सञ्चिता बोलाखे, सुप्रिती बीके र मनोज बीकेको अभिनयसहितको यो गीतको न त शब्द तीजसँग सम्बन्धित छन्, न पहिरन । भिडियोमा गरिएको नृत्यमा लगाइएको पहिरन तीज संस्कृतिसँग मेल नै नखाने देखिन्छ ।

यस गीतमा एउटी युवतीको बिहे भएको हुँदैन । ब्वाई फ्रेन्ड पनि छैन, डेटिङ पनि गएकी छैन । उसलाई प्रेम गर्न मन छ, ह्यान्डसम केटा पाए घुम्न जाने मन छ । यी सबै कुरा गीतमा छन् । तर तीजको सन्दर्भ कहाँ छ ?

अविवाहित महिलाले प्रेम, स्वतन्त्रता वा आफ्नो जीवनबारे गाउन पाउनु स्वाभाविक हो । यस्ता आधुनिकतालाई संगीतमार्फत प्रस्तुत गर्नु गलत हो भन्ने होइन तर यी विषयलाई तीजगीत भनेर प्रस्तुत गर्दा तीजको सांस्कृतिक मूल्यमान्यता र भाव कहाँ पुग्छ ? एक महिलाको शरीर र यौवनलाई केन्द्रमा राखेर बनाइएको यो गीत मनोरञ्जनका हिसाबले क्याची हुन सक्छ, आधुनिक युवतीको दृष्टिकोण पनि प्रस्तुत हुन सक्छ । तर, परम्परागत तीजगीतको सामाजिक र सांस्कृतिक भूमिकासँग तुलना गर्दा तीजभन्दा पनि मनोरञ्जन पक्ष नै अगाडि देखिन्छ ।

अब कुरा गराैँ, तीजगीतको नाममा बेचिएको यो सुर न तालको गीतको ।

'ए होई केटी तीज आयो' शीर्षकको यो गीतमा ३ चर्चित अनुहार देखिन्छन्– आस्मा विश्वकर्मा, एलिशा शर्मा र सजिना लिम्बू, जो सामाजिक सञ्जालमा निकै लोकप्रिय छन् । यो गीतमा भकारीका धान र मकैबारीजस्तै तीजको प्रसंग छैन भन्न मिल्दैन । दिदीबहिनी मिलेर तीजमा नाच्ने, गाउने र रमाउने प्रसंग यस गीतमा छ । तर, यस भिडियोमा चर्चित अनुहारहरूलाई राखेर तीजको बहानामा भ्युजको खेती गर्नेबाहेक अरु कुनै उद्देश्य देखिँदैन ।

तीजमा लगाइने पहिरन र तरिका पनि समयसँगै आधुनिक भएजस्तो लाग्छ । अनि गीतको ताल र नाच नै मिल्दैन । न माैलिकता छ, न कुनै गहन अर्थ ।

त्यसपछि आउँछ, 'अत्तर हरहर' शीर्षकको गीत । 'सर्कियो मन सरसरसर, लाउरेले दिएको अत्तर हरहर' । यो गीतको शीर्षकमा तीजगीत नलेख्ने हो भने तीजलाई लक्षित गरेर बनाइएको गीत हो भनेर कसैले भन्छन्‌जस्तो मलाई लाग्दैन । यो गीतमा शान्तिश्री परियार, शान्ता रानी परियार र ऋषि खड्काको आवाज सुनिन्छ, जसको लेखन ऋषि खड्का स्वयम्‌ले गरेका हुन् । भिडियोमा भने सागर लम्साल उर्फ 'बले', टिकटकमा जताततै देखिने बीना राउत र जुना विश्वकर्माले अभिनय गरेका छन् ।

गीत सुन्न लायक नै छ । रमाइलो भाइब पनि आउँछ । तर, यो डान्स मुभचाहिँ के हो ? यदि कुनै पप वा भनौँ आधुनिक गीतहरूमा यस्तो मुभ राखिएको भए सान्दर्भिक नै हुन्थ्यो होला तर तीजजस्तो नारीहरूको महान् पर्वको सन्दर्भमा बनाइएको गीतमा यस्तो तरिकाले नाच्नु लज्जास्पद विषय नै हो । यस गीतमा पनि महिलाहरूलाई यौनीकरण गर्नेबाहेक अरु केही देखिँदैन । महिलाको शरीरलाई केन्द्रमा राखेर प्रस्तुति दिने र महिलाहरूलाई वस्तुकरण गरिने काम यहाँ पनि दोहोरिएको छ, जुन निकै दयालाग्दो र आपत्तिजनक पनि छ ।

तर, यहाँ बिर्सन नहुने कुरा के छ भने आधुनिक हुनु र विकृत हुनु एउटै कुरा होइन । तीजगीत समयसँगै बदलिन सक्छ । प्रेम, डेटिङ, अविवाहित जीवन, भावना, शारीरिक चाहना, उत्तेजना र महिला स्वतन्त्रताजस्ता विषयमा गीत बन्नै नहुने भन्ने मान्यता राख्न हुँदैन । त्यस्तो सन्देश दिने उद्देश्य पनि राखिएको होइन । तर, समस्या तब हुन्छ, जब भ्युज वा चर्चा बटुल्नकै लागि शब्द, दृश्य वा महिलाको प्रस्तुतिलाई अनावश्यक रूपमा भड्किलो बनाइन्छ, जुन आजकलका तीजका भनिने गीतहरूमा सरुवा रोगको रूपमा जताततै छ्यापछ्याप्ती पाइन्छ ।

हुन त यसअघि पनि तीजको समयमा उत्ताउला गीतहरू बजारमा नआएका होइनन् । 'मकैबारी दर्‍यामदर्‍याम', 'हामी पनि नाच्नुपर्छ बीचबीचमा'लगायतका थुप्रै गीत छन्, जसले समाजमा विकृतिको खेतीबाहेक अरु केही गरेको देखिँदैन । तर, यी गीत सिर्जना गर्ने, लेख्ने, गीतमा नाच्नेहरू यही कुरामा गर्व महसुस गर्छन् । या भनाैँ, उनीहरू त्यस्तो जानीजानी गर्छन् । उनीहरूलाई यो थाहा छ कि के गर्दा गीत चल्छ, कस्तो कन्टेन्ट टिकटकमा भाइरल हुन्छ र कस्तो कन्टेन्टले भ्युज कमाउँछ ।

कमेन्ट सेक्सनमा गएर हेर्ने हो भने गालीको वर्षात् हुन्छ । तर, उनीहरूलाई ती गाली र आलोचनाले छुँदा पनि छुँदैन । किनकि उनीहरूको उद्देश्य नै त्यही हो । यसरी नै हो उनीहरूले लोकप्रियता कमाउने । उनीहरूले सस्तो र क्षणिक लोकप्रियताका लागि कला र गलाभन्दा पनि विवादित विषयवस्तुलाई प्राथमिकतामा राखेको देखिन्छ ।

तीजको आफ्नै रैथाने भाका, मादल र बाजाको ताल हुन्छ । तर अचेल पप, र्‍याप वा डिस्को शैलीका संगीत मिसाएर तीजको मौलिकता नै हराउने अवस्था सिर्जना गरिएको छ । द्विअर्थी शब्द र अपाच्य भाव‍मा बनेका ती गीतहरूमा पश्चिमाकरण र भड्किलो गायन शैली पाइन्छ । तीज नारीहरूको स्वतन्त्रता, आपसी मेलमिलाप र अधिकारको आवाज बुलन्द गर्ने माध्यम पनि हो । तर, विकृत गीतहरूले महिलाहरूलाई केवल मनोरञ्जनको साधन वा गलत प्रवृत्तिको रूपमा चित्रण गरेर तीजको गरिमा घटाएको पाइन्छ ।

कुनै पनि सिर्जनाका लागि अथक मिहिनेत, खर्च र समय पनि उत्तिकै लाग्छ । असान्दर्भिक, अर्थहीन र विकृति फैलाउने गीतहरूमा मिहिनेत खेर फाल्नुभन्दा माैलिक संस्कृतिको प्रवर्द्धनमा योगदान पुग्ने, समाजका लागि साँच्चै सुन्दर र प्रशंसायोग्य सामग्री पस्किन सके मात्र सर्जकहरू समाजमा सम्मानित हुन सक्छन् । सामाजिक मर्यादामाथि धावा बोलेर तीजका नाममा कन्टेन्ट पस्किने विकृतिबाट मुक्त भई मौलिक गीत सिर्जनातर्फ लाग्नु नै अबको आवश्यकता हो ।

प्रकाशित मिति: आइतबार, भदौ २८, २०८३ २१:०१

लक्मी तामाङ

प्रतिक्रिया दिनुहोस्